Kanda yeterli sayıda, sağlıklı kırmızı kan hücresi olmaması ve buna bağlı olarak hemoglobin miktarının azalmasına kansızlık yani anemi denir.
Demir Eksikliği Anemisi Sebepleri
Anemiye yol açan birçok sebep olsa da en sık görülen sebep demir eksikliğidir. Kadınların %20’si, hamilelerin %50’si ve erkeklerin %3’ünde demir eksikliğine bağlı anemi vardır. Vücutta yeterince demir olmadığı durumlarda, hücrelere oksijen taşıyan hemoglobin görevini tam olarak yapamaz ve dokulara yeterli oksijen sağlanamaz.
Demir eksikliğine yol açan sebeplerin başında kan kaybı gelir. Adet sırasında kaybedilen kan nedeniyle kadınlarda, erkeklere oranla daha sık anemi görülür.
Demirin bağırsaklardan emiliminde azalma veya diyette yeterince demir olmaması da demir eksikliğine yol açan diğer sebeplerdir.
Uzun süreli iltihabi bağırsak hastalıkları, sindirim sistemindeki ülserler, mide ve bağırsakları tahriş eden ilaçların uzun süreli kullanımı vücut demirinin azalmasına yol açar.
Vejetaryenler, veganlar ve diyetleri demir açısından zengin gıdalar içermeyen diğer insanlarda anemi gelişme olasılığı yüksektir. (Sebzelerden gelen demir, demir açısından zengin olanlar bile et, kümes hayvanları ve balıktan elde edilen demir kadar iyi emilmez.)
Günde 16 ila 24 onstan fazla inek sütü içen çocuklarda da anemi gelişme riski vardır. (İnek sütü demir emilimini azaltabilir ve bağırsak yüzeyini tahriş ederek kronik kan kaybına neden olabilir.)
Demir Eksikliği Anemisi Belirtileri
* Soluk olmak veya sarı solgun bir cilde sahip olmak
* Açıklanamayan yorgunluk veya enerji eksikliği
* Özellikle aktivite sırasında nefes darlığı veya göğüs ağrısı
* Açıklanamayan zayıflık
* Hızlı kalp atımı
* Kulaklarda vurma veya hışırtı
* Özellikle aktiviteyle birlikte ortaya çıkan baş ağrısı
* Buz veya kil arzusu – “picophagia”
* Ağrılı veya pürüzsüz dil
* Kırılgan tırnaklar veya saç dökülmesi
Demir Eksikliği Anemisi Teşhisi
Demir eksikliği anemisi, tam kan sayımı (CBC) içermesi gereken kan testleri ile teşhis edilir. Serum ferritin, demir, toplam demir bağlama kapasitesi ve/veya transferrin düzeylerini değerlendirmek için ek testler istenebilir. Demir eksikliği nedeniyle anemik olan bir kişide bu testler genellikle aşağıdaki sonuçları gösterir:
* Hemoglobin (Hg) : Normalden düşük hemoglobin seviyeleri anemiyi gösterir. Normal hemoglobin aralığı genellikle erkekler için desilitre (dL) kan başına 13,2 ila 16,6 gram (g) hemoglobin ve kadınlar için desilitre (dL) kan başına 11,6 ila 15 gram (g) hemoglobin olarak tanımlanır.
* Hematokrit (Hct): Bu, kan hacminizin kırmızı kan hücrelerinden oluşan yüzdesidir. Normal seviyeler genellikle yetişkin kadınlar için yüzde 35,5 ila 44,9, yetişkin erkekler için ise yüzde 38,3 ila 48,6 arasındadır. Bu değerler yaşınıza göre değişebilir.
* Ferritin: Bu protein vücudunuzda demirin depolanmasına yardımcı olur ve düşük düzeyde ferritin genellikle depolanmış demirin düşük düzeyde olduğunu gösterir.
* Düşük serum demiri (FE)
* Yüksek transferrin veya toplam demir bağlama kapasitesi (TIBC)
* Düşük ortalama hücresel hacim (MCV)
* Kırmızı kan hücresi boyutu ve rengi: Demir eksikliği anemisinde kırmızı kan hücreleri normalden daha küçük ve soluk renklidir.
* Periferik smear veya kan slaytında soluk merkezleri olan küçük, oval şekilli hücreler görülebilir. Şiddetli demir eksikliğinde beyaz kan sayımı (WBC) düşük olabilir ve trombosit sayısı yüksek veya düşük olabilir.
Doktorunuz başka testlerin gerekli olup olmadığına karar verecektir. Diyetiniz ve tıbbi geçmişiniz hakkında doktorunuzla konuşarak doktorunuz ek testlerin gerekli olup olmadığına karar vermek için yeterli bilgi edinebilir. Erkekler, menopoz sonrası kadınlar veya şiddetli anemisi olan genç kadınlar gibi hastalarda doktor ek testler önerebilir. Bu testler aşağıdakileri içerebilir:
* Dışkıda kan testi ( dışkıda gizli kan testi )
* Kolonoskopi: Alt bağırsaktaki kanama kaynaklarını dışlamak için doktorunuz kolonoskopi adı verilen bir işlemi önerebilir. Video kamerayla donatılmış ince, esnek bir tüp rektuma yerleştirilir ve kolonunuza yönlendirilir. Bu test sırasında genellikle sakinleştirilirsiniz. Kolonoskopi, doktorunuzun iç kanamayı aramak için kolonunuzun ve rektumunuzun bir kısmını veya tamamını görmesini sağlar.
* Endoskopi: Doktorlar genellikle endoskopi yardımıyla mide fıtığı, ülser veya mide kanaması olup olmadığını kontrol ederler. Bu işlemde, video kamerayla donatılmış ince, ışıklı bir tüp boğazınızdan midenize kadar geçirilir. Bu, doktorunuzun ağzınızdan midenize (özofagus) kadar uzanan tüpü ve midenizi görüntüleyerek kanama kaynaklarını aramasını sağlar.
* İdrarda kan veya hemoglobin testi yapılması
* Ultrason: Kadınlarda ayrıca rahim miyomları gibi aşırı adet kanamasının nedenini araştırmak için pelvik ultrason da yapılabilir.
Fakat kandaki demir ölçümü yanıltıcı olabilir. Hücresel demir ölçümü yapılabilir ancak pahalı bir yöntem olan MRG (Manyetik rezonans görüntüleme)’dir. Bu yöntem ile tüm organlardaki demir düzeyi ölçülebilir.
Bir diğer ölçüm yöntemi ise superconducting quantum interface device (SQUID) olup, hızlı ve güvenilir bir yöntemdir. Sadece karaciğer ve dalak demir içeriğini ölçmek mümkündür. Dünya çapında sadece birkaç merkezde mevcut olan bu yöntemin yüksek kurulum maliyetleri nedeni ile kullanımı sınırlıdır.
Demir Eksikliği Tedavisi
I. Oral demir tedavisi: demir sülfat, demir fumarat, demir glukonat olarak verilebilir.
II. Yetişkinlerde günlük doz genellikle 180 mg elemanter demir şeklindedir. Tedavi edici dozlar bulguların şiddetine, ferritin düzeyine, hastanın yaşına ve gastrointestinal yan etkilere bağlı olarak 100-200 mg arasında değişebilir.
III. Demire tahammülsüzlük çok sıktır;
a) Oral demir preparatları bulantı, kusma, hazımsızlık, kabızlık, ishal veya koyu renk dışkıya neden olabilir.
b) Bu yan etkileri azaltmak için uygulamalar: demir preparatını düşük dozla başlamak ve 4-5 gün içinde giderek dozu artırmak; bölünmüş dozlarda veya en düşük dozda veya gıdalarla vermektir.
c) Devamlı salınım yapan demir preparatları daha az gastrointestinal yan etki yapsa da, bunların emiliminin kötü olması daha az etkili olmalarına yol açabilir.
IV. Demir emilimi çeşitli ilaçlarla azalabilir. Bu nedenle her iki ilaç arasında en az iki saat boşluk bırakılmalıdır.
V. İlaçlardaki demirin emilimi mide boşken alındığında artar (yemekten 1,5-2 saat sonra). Asitli meyve suları veya C vitamini emilimi artırırken, diğer multivitaminler, kalsiyum ve antiasitler emilimi azaltırlar.
VI. Demir tedavisi eksiklik saptandığında hemen başlanmalı ancak, altta yatan nedeni bulmak ve tedavi etmek esas olmalıdır.
VII. DEA’de oral demir tedavisi ile hemoglobin 2-4 hafta içinde 1-2 g/dl artar. Bu nedenle tedavinin başlanmasından 2-4 hafta sonra bir kan sayımı istenmelidir.
VIII. Uygun demir dozları verilmiş ve altta yatan neden düzeltilmiş ise anemi 2-4 ay içinde düzelecektir.
IX. Hemoglobin normalleştikten sonra demir depolarını doldurmak için 3 ay daha demir tedavisine devam edilmelidir. Daha sonraki izlemeler aneminin ağırlık derecesine, altta yatan nedene ve hastanın klinik durumuna göre (doku hipoksisi ve kalp yetersizliği bulgularının varlığı) değişir.
X. Eğer hastanın klinik durumu gerektiriyorsa kan transfüzyonunun yapılması düşünülebilir.
XI. Oral demir tedavisi daha güvenli ve ucuz olduğu için intravenöz demir tedavisine tercih edilmelidir. Ancak aşağıda belirtilen durumlarda parenteral demir tedavisi önerilebilir:
* Hastanın oral demir tedavisine uyumu ya da tahammülü yoksa
* Aneminin ağır olması
* Kan kaybının devam etmesi
* Gastrointestinal hastalığın alevlenmesi (ülseratif kolit)
* Demir emilim bozukluğunun olması
* Hemodiyaliz hastaları
* İşlevsel demir eksikliği (eritropoyetin tedavisinde olan böbrek hastası, kanser hastası)
* SLE (Sistemik lupus eritematozus) veya romatoid artrit gibi kronik inflamatuar durumları olanlarda (hepsidin seviyeleri yükselmiştir ve bu durum oral demir emilimini azaltmaktadır.)
XII. Parenteral tedavi; intramusküler (uygulama ağrılı olabilir) ya da intravenöz (demir sükroz, demir glukonat, demir dekstran) yolla yapılabilir. Her iki uygulamanın da allerjik yan etkileri olabileceği akılda tutulmalıdır.
* Toplam doz günlere bölünerek ya da bir defada verilebilir.
* Parenteral demir tedavisinin sistemik yan etkileri görülebilir. Bunlar:
-Erken dönemde; hipotansiyon, kas krampları, diyare, ürtiker, ateş, bulantı, kusma, hipertansiyon, göğüs ağrısı, anafilaksi,
-Geç dönemde; lenfadenopati, miyalji, artralji ve ateş şeklinde olabilir.
XIII. Düşük dozda idame: Anemi düzeldikten ve demir depoları normalleştikten sonra, ek demir ihtiyacı devam ediyorsa düşük dozda demir idamesi verilebilir (menoraji, büyüme dönemi). Demir eksikliği olup anemisi olmayan hastalara da aynı tedavi uygulaması düşünülebilir.
XIV. Demir metabolizmasını kontrol testleri, demir tedavisi bittikten en az sekiz gün sonra yapılmalıdır.
XV. Demir tedavisine yanıt yetersiz ise
* Yanlış tanı
* Komplike hastalık (kronik hastalık, dimorfik anemi)
* Hastanın tedaviye uyamaması
* Uygun olmayan reçete (doz veya preparat)
* Demir emilim bozukluğu
* Kanamanın devamı düşünülmelidir.
DEMİR PREPARATLARI
Kurum tarafından ödenenler:
* Ferro sanol duodenal kapsül (Demir-II-glisin-sülfat-kompleksi)
* Tardyferon uzatılmış salımlı kaplı tablet (Demir)
* Ferrozinc kapsül (Demir/Çinko/Folik Asit/Vitamin C)
* Feramat kapsül (100 mg demire eşdeğer Ferro Fumarat)
* Oroferon depo tablet (Demir-II-Sülfat)
* Gyno ferro sanol (Demir-II-glisin-sülfat kompleksi/Folik asit/Vitamin B12)
* Gynoferon depo kaplı tablet (Demir-II-sülfat/Folik asit)
* Ferrum hausmann Fort (Demir-III-Hidroksit Polimaltoz Kompleksi/Folik asit)
* Ferrum hausmann oral çözelti (Demir-III-Hidroksit Polimaltoz Kompleksi)
* Fertamir efervesan granül içeren saşe (Demir-III-Polimaltoz Kompleksi)
Kurum tarafından ödenmeyenler:
Lipozomal form:
* Lipozomal demir içeren kapsül formudur. Lipozomal demir, geleneksel oral demir preparatlarına yanıt vermeyen demir eksikliği anemisinin tedavisinde çığır açan bir gelişmedir.
* Lipozomlar, farklı terapötik maddelerin hedefe spesifik olarak verilmesi potansiyeline sahip etkili ilaç taşıyıcı sistemlerdir.
* Biyouyumlulukları, biyolojik olarak parçalanabilirlikleri ve düşük toksisiteleri, onları ilaç dağıtımı için uygun bir seçenek haline getirmektedir.
* Taşıyıcı olarak lipozomları kullanan ve demirin gastrointestinal mukozayla temas etmeden doğrudan bağırsakta emildiği gelişmiş bir teknolojiyi içerir.
Sukrozomiyal form:
* Sidefer kapsül (Sukrozomiyal Demir, Vitamin C, Vitamin B12 içeren takviye edici gıda)
* Sidefer ağızda dağılan tek kullanımlık toz paket ( Sukrozomiyal demir ve vitamin içeren takviye edici gıda)
* Sidefer damla (Sukrozomiyal demir içeren sıvı takviye edici gıda (Ferrik pirofosfat, demir)
* Ocean microfer (Demir, lipofer; mikroenkapsüle demir)
* Bestiron damla (Mikroenkapsüle demir)
İki Değerlikli ve Üç Değerlikli Demir Preparatlarının Biyoyararlanımı ve Tedavi Etkinliği
Piyasada bulunan demir içeren preparatlar, dozaj, tuz ve preparatta bulunan demirin kimyasal durumu (ferröz ya da ferrik form) ve ayrıca galenik form (hızlı ve uzun süreli salınım) açısından büyük farklılıklar gösterir. Bununla birlikte klinik uygulamada demir sülfat, ferröz glukonat ve ferröz fumarat gibi iki değerlikli demir tuzları daha yaygın olarak kullanılır ve WHO tarafından önerildiği gibi ferrik demir preparatlarına tercih edilirler. Demir sülfat preparatları genellikle iyi bir biyoyararlanım sunar (%10 ile 15 arasında). Ferrik demir (Fe+3) preparatlarının biyoyararlanımı ise demir sülfat preparatlarından 3 ile 4 kat daha azdır. Bunun nedeni, ferrik demirin alkali ortamda zayıf çözünüyor olması ve ferrik demirin emilmeden önce ferröz demire dönüştürülmesinin gerekmesidir.
Hangi demir preparatı tercih edilmelidir ?
* Eğer bir demir takviyesi almayı düşünüyorsanız yeni teknolojide üretilmiş lipozomal veya sukrozomiyal formlar tercih edilmelidir.
* Lipozomal formda bir demir preparatı alınacaksa şurup yerine kapsül formları tercih edilmelidir. Şurup formlar kolay kontamine olabilmekte ve daha çabuk bozulma riski taşımaktadır.
* Yeni nesil oral demir preparatı olan lipozomal demir, yüksek bir GI (gastrointestinal, yani mideden ve bağırsaktan) emilim ve daha düşük yan etki insidansı ile beraber yüksek biyoyararlanım gösterir.
* Demir takviyesi alınırken emilimi engelleyen bazı yiyecekler diyetten çıkarılmalıdır. Bunlar: süt ürünleri, gluten, kafein, tannik asit (çay, bakla), fitik asittir (buğday, arpa, badem, ceviz).
Demir takviyeleri ne zaman ve nasıl tüketilmelidir ?
* En iyi emilim için, demirin yemekten en az 30 dakika önce veya diğer ilaçları almadan 2 saat önce alınması tavsiye edilir.
* Hasta gastrointestinal yan etkileri (mide bulantısı ve kusma) mevcutsa az miktarda yiyecekle birlikte veya meyve suyu ile birlikte alabilir.
* Süt, kalsiyum ve antasitler veya kafeinle birlikte almaktan kaçınılmalıdır.
* Bazı çalışmalar, demirin emilimini artırmaya yardımcı olması için portakal suyuyla veya C vitamini takviyesiyle birlikte alınmasını önermektedir.
* Demir takviyelerinde kabızlık sık görülen bir yan etkidir. Bu durumun önlenmesi için diyete bol miktarda lif kaynağı eklemek yeterli olacaktır.
Kaynaklar
https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=102737#:~:text=Liposomal%20iron%20is%20a%20technologically,unlike%20conventional%20oral%20iron%20preparations.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557376/
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3354642/
Demir Nedir, Demir İlaçlarını Kullanırken Nelere Dikkat Etmeli?
https://www.thd.org.tr/thddata/userfiles/file/demir%20eks%2026_04_2011%5B1%5D.pdf
https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=102737#:~:text
https://services.tubitak.gov.tr/edergi/yazi.pdf;jsessionid
https://www.nhlbi.nih.gov/health/anemia/iron-deficiency-anemia
https://www.hematology.org/education/patients/anemia/iron-deficiency
https://www.nhlbi.nih.gov/health/anemia/iron-deficiency-anemia
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/443902
https://bellalindemann.com/blog/causes-of-vitamin-b12-and-iron-deficiency
